اولین نوای ضبط شده از سه تار

نویسنده: محمدرضا شرایلی
پروانه، اولین نوازنده (و اولین بانوی سه تارنواز ) که نوای سه تارش در صفحات گرامافون ضبط شده و به یادگار مانده است.
چندی پیش در همین مجال، شرحی بر تاریخ فوت بانویی درج شد که از هنرمندان خوش ذوق و از نوادر ایام خود بود. نگارنده ی این سطور امید دارد در آینده ای نه چندان دور شرح کاملی از احوال و آثار این بانوی هنرمند و متاسفانه کم شناخته شده را در این صفحات به نظر علاقه مندان برساند.
   با وجود آغاز ضبط موسیقی ایرانی از سال ۱۲۸۴ شمسی بر روی صفحات گرامافون و حضور استادان بزرگ نوازنده ی سه تار نظیر میرزا عبدالله و درویش خان در آن زمان، متاسفانه در هیچ یک از صفحات گرامافون دوره ی قاجار نوایی از این ساز ضبط نشده است. برخی دلیل این مسئله را در صدای ضعیف این ساز (در مقابل تار، کمانچه و سنتور و…) و عدم مطلوبیت صدای حاصل از ضبط های اولیه به طریقه ی آکوستیکی می دانند. حتی بر روی استوانه های فنوگرافی هم که تا کنون یافته شده هیچ نمونه ای از صدای سه تار وجود ندارد.
   اولین نوای ضبط شده از سه تار در زمستان ۱۳۰۶ شمسی در تهران بر روی صفحات گرامافون ۷۸ دور کمپانی هیز مَستِرز وُیس (His Master`s Voice)  به نوازندگی شادروان بانو مچول پروانه ــ خواننده ی صاحب سبک و مطرح اواخر دوره ی قاجار و اوایل پهلوی ــ ضبط شده است. آثار ضبط شده از پروانه در دومین دوره ی ضبط صفحات این کمپانی انگلیسی شامل اجرای تعدادی آواز و تصنیف به همراهی سنتور حبیب الله سماعی (۵ صفحه ی دو رو) ، تار قوام السلطان و نی آقا مهدی نوایی است. نکته ی قابل توجه آن است که در برخی از آنها خود پروانه با سه تار و گاه تارِ خود، آوازش را همراهی کرده است. پروانه در همراهی قطعات آوازی خود از سه تار و نمونه های ضربی از سازِ تار استفاده کرده است. به خصوص در اجرای آواز ضربی ــکه در قدیم متداول بود و امروزه متاسفانه اثری از این فرم جذاب و پیچیده در اجراهای خوانندگان موسیقی ایرانی وجود نداردــ که صرفا خواندن تنهای چنین آوازی مهارت بالایی می طلبد، با ظرافت و قدرت کامل توانسته همراه آواز ضربی خود که دارای تحریر ها و غلت های بداهه اما ریتمیک است به خوبی از عهده ی نوازندگی تار برآید (در حقیقت پروانه اولین بانوی تار نواز نیز هست که آثار نوازندگی اش بر روی صفحات گرامافون ضبط شده است).
   اولین اجرای سه تار پروانه صفحه ای ست به شماره ی  AX704 و شماره ی قالب  BT4148 که با صدابرداری “آرتور جیمز تواین” در تهران ضبط شده است. این در حالی ست که دومین و آخرین اثر ضبط شده از نوای سه تار در صفحات گرامافون ۷۸ دور (۱۲۸۴ تا ۱۳۳۸ ه. ش) توسط شادروان استاد احمد عبادی، شش سال بعد (۱۳۱۲ ه.ش) به همراهی آواز شادروان رضاقلی میرزا ظلی (آواز شور و شهناز) صورت گرفت.
    پروانه در صفحه ی اشاره شده پس از اجرای چهار مضراب کوتاهی در گوشه ی منصوری چهارگاه، با سه تار، آواز خود را در این مایه به همراهی نوازندگی در زمینه ی آن اجرا نموده است. مطلع شعر آواز او از دیوان خواجه ی شیراز چنین است : ” فاش می گویم و از گفته ی خود دلشادم /  بنده ی عشقم و از هر دو جهان آزادم”
                                         با همکاری آرشیو موزه ی موسیقی ایران