به بهانه ی هشتادمین سال ضبط آخرین دوره صفحات گرامافون از صدای قمر

به بهانه ی هشتادمین سال ضبط آخرین دوره صفحات گرامافون از صدای قمر

نویسنده: محمدرضا شرایلی

بخش مربوط به صفحات گرامافون در این سایت می کوشد تا با معرفی آثار گرانقدر برجای مانده از موسیقی ایران بر روی صفحات گرامافون قدیمی، ضمن معرفی برخی نمونه های کم دیده شده، ارزش تحقیقی و تاریخی این آثار را برای اهل هنر و پژوهش بیش از پیش بیان کند. این بخش نه به صورت تخصصی به مباحث موسیقی شناسی می پردازد و نه هدف بیوگرافی نویسی یا ذکر تاریخ موسیقی دارد. بلکه صرفا به شناسایی این آثار پرداخته است.

سال ۱۳۱۱ آخرین سالیست که از صدای بانو قمرالملوک وزیری آثاری بر روی صفحات گرامافون ۷۸ دور ضبط شده است. آثار قمر در محدوده ی سال های ۱۳۰۵ تا ۱۳۱۱ شمسی در صفحات گرامافون کمپانی های هیز مسترز ویس، پولیفون و پارلوفون ضبط شده اند. نماینده ی فروش سری آخر صفحات (پارلوفون) در تهران کمپانی آغاسی بود و پس از تکثیر اولیه ی این سری صفحات با برچسب کمپانی پارلوفون، به دلیل ادغام کمپانی های بایدافون، پارلوفون و اودئون آلمان ، برخی از این سری صفحات با لیبل اودئون نیز در سال های بعد منتشر شد.

یکی از موارد قابل توجه در این آثار ارکستر نوازندگان آن است. ترکیبی بسیار خوش صدا از مطرح ترین اساتید آن روزگار. تار مرتضی خان نی داوود، پیانوی مرتضی خان محجوبی و ویولن موسی خان نی داوود (نوازنده ی تمبک هنوز شناخته نشده است ولی شاید رضا روانبخش یا مهدی غیاثی باشد).
این صفحات دربردارنده ی برخی تصانیف کم شنیده شده از این بانوی هنرمند است که اغلب آهنگ های آن نیز از ساخته های نی داوود با شعر پژمان بختیاری است و یکی از این شاهکارها تصنیفی است در سه گاه با عنوان “دل آواره” و شماره قالب  B-092284,5. اجرای این تصانیف توسط قمر به همراه تحریرها، غلت ها و زینت های اعجاب آور صدای او در میان کلمات اشعار در زمره شاهکارهای اجرای تصنیف در قرن حاضر است.
در برخی موارد این صفحات دارای سرعت ضبط کمتر از ۷۸ دور در دقیقه هستند که می بایست به دقت اصلاح شود . در غیر این صورت با سرعت استاندارد خود، صدایی غیر طبیعی خواهد داشت. البته حدود بیست سال بعد نیز  نمونه های بسیار کمی از آواز قمر در اجراهای رادیویی ضبط شده است ولی آخرین نمونه های قدرت صدا و کیفیت حنجره ی وی در این صفحات به یادگار مانده است.
                                               با همکاری آرشیو موزه ی موسیقی ایران