تاریخ فوت مچول پروانه با استناد صفحات گرامافون

نویسنده: محمدرضا شرایلی
صفحات گرامافون علاوه بر ثبت آثار موسیقایی پیشینیان به صورت شنیداری، اسنادی مهم در شناسایی زوایای تاریک و مبهم تاریخ موسیقی نیز هستند. از بسیاری زنان و مردان موسیقی این سرزمین جز نامی بر روی برچسب برخی صفحات گرامافون تاکنون اطلاعات دیگری یافت نشده است و اهمیت فریضه ی تحقیق در این خصوص به نیکی بر اهل پژوهش روشن است.
یکی از این موارد که با وجود این اسناد به تازگی بر اهل تحقیق روشن گشته محدوده ی دقیق تر و اصلاح شده ی تاریخ فوت پروانه است. بانو مچول پروانه از خوانندگان مطرح اواخر دوره ی قاجار و اوایل پهلوی بود. شرح حال و زندگی او را برخی محققان گرد آورده و در کتب خود ثبت و ضبط کرده اند که در اینجا به دلیل اطاله ی کلام از بازگویی آن پرهیز می کنم و صحبت را به بازیابی تاریخ فوت وی به استناد این صفحات اختصاص می دهم.
در مورد تاریخ فوت او بطور قطع و یقین در منابع تاریخی اشاره ای نشده است و تقریبا همگی آنها به حدود سال های ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۲ اشاره دارند. حال بد نیست سیری در آثار مضبوط وی داشته باشیم.
اولین و آخرین نمونه ی آثار ضبط شده از پروانه در دومین دوره ی ضبط صفحات کمپانی هیز مَستِرز وُیس (His Master`s Voice)  انگلستان در زمستان ۱۳۰۶ شمسی به یادگار مانده است. این آثار شامل اجرای تعدادی آواز و تصنیف به همراهی سنتور حبیب الله سماعی (۵ صفحه ی دو رو) ، تار قوام السلطان و نی آقا مهدی نوایی است. در برخی از آنها خود پروانه با سه تار خود نیز آوازش را همراهی کرده که در فرصتی دیگر به شرح سه تار نوازی این بانوی هنرمند (اولین ضبط سه تار نوازی در تاریخ موسیقی ایران) پرداخته خواهد شد.
این درحالی ست که کمتر از یک سال بعد در اواخر پاییز ۱۳۰۷ در مجموعه صفحات کمپانی کلمبیا ، تصنیفی از ساخته های ملک الشعرای بهار به یادبود پروانه ضبط شده است. این تصنیف که شعر آن نیز در دیوان بهار موجود است، در مایه ی شهناز با مطلع : «پروانه! ای موجود شریف ، پروانه! ای محبوب ظریف» ، با صدای مه لقا خانم و بهجت خانم (دو تن دیگر از زنان ناشناخته ی موسیقی ایران)  و همنوازی ویولن ابراهیم خان منصوری و تار سالاری ضبط شده و یادبودی برای پروانه ی مرحوم است.
سند دیگر این طلب، آگهی فروش این صفحه است که بعد از حدود ۶ ماه از تاریخ ضبط آن (زمان طی شده جهت حمل صفحه ی مادر به انگلستان ، تهیه ی قالب ، تولید و ارسال صفحات برای فروش به ایران) در روزنامه ی اطلاعات مورخ ۲۳ مرداد ۱۳۰۸ چاپ شده و صراحتا به ضبط این اثر «به یادگار مرحومه پروانه» اشاره دارد. لذا تاریخ قطعی فوت پروانه می بایست در فاصله ی زمستان ۱۳۰۶ تا پاییز ۱۳۰۷ بوده باشد. با این تفاسیر قدری در تاریخ تولد شادروان خاطره پروانه نیز که در منابع مختلف موجود است، می بایست تامل شود.
[ این سخن برگرفته از مطلب دوست گرامی و پژوهشگر ارزنده جناب امیر منصور است که با اندکی اضافات در اینجا درج می گردد. برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به:  ژورنال صفحه سنگی-امیر منصور– شماره پنجم- بهار ۱۳۸۵]
                                      با همکاری آرشیو موزه ی موسیقی ایران