زنان در موسیقی بختیاری

نویسنده: نیکو یوسفی

سرزمینی در دامنه ی کوه های زاگرس، با حدود ۵۰۰ کیلومتر مربع وسعت، مردمانی آریایی از عشایر و زیبنده ی صفت رشادت. منطقه ای کوهستانی و ناهموار که رد پای همین به خوبی در فرهنگ، ارزش ها و رفتار اجتماعی ساکنانش دیده می شود.

سادگی و شور زندگی چنان با حیات عادی مردم این دیار آمیخته شده که در نامِ تصنیف ها، نغمات و مقام های موسیقایی این قوم به چشم می خورد. در این میان زنان، نقشی پررنگ دارند. آنان مجریان حرفه ای موسیقی محسوب نمی شوند و می شوند ولی روایت شان، بازتابی ست از جلوه های مختلف زندگی؛ از لالایی ها تا آوازهای شادیانه و از موسیقی مراسم عزاداری تا نغمات کار. زنان این دیار، نیمی از فرهنگ شفاهی و تاریخ خوانان قوم خویشند.
آن ها هنگام مادرانگی اولین زمزمه های موسیقی را در قالب لالایی می سرایند؛ همچنان که به وقت رزم، دوشادوش مردان به جنگ می ایستند. جشن ها را با آوازهای شادیانه و عزاداری ها را با نغماتی مخصوص هدایت می کنند و در اجرای مراسم آیینی و مذهبی، نقش اصلی را دارند.
گرچه دیده نشده به زنان در این قوم، لقب توشمال داده شود، اما شاید بتوان گفت که توشمال های حقیقی زنان هستند. این لقب به موسیقی دانان قوم که در کنار دامداری و زراعت، با شرکت در مراسم عروسی، عزاداری و آیین های دیگری که با اجرای موسیقی همراه اند و مخارج خود را تامین می کنند گفته می شود که در ساختن ادبیات عامیانه ی سرزمین شان نقشی به سزا دارند؛ راویان نغمه های ناب حیات  با دل مشغولی های معیشتی و بازتاب روابط اجتماعی اقتصادی و فرهنگی جامعه.
در دسته بندی موسیقی مجالس عروسی و شادی، می توان به ترانه و رقص اشاره کرد. اجرای رقص در ایل بختیاری نمادی از قدرت و حماسه است و از همبستگی و اتحاد ایل نشینان خبر می دهد؛ فعلی جمعی که معنای باهم بودن را تداعی می کند. و در این حرکت گروهی، زنان و مردانی را می بینیم که دوشادوش یکدیگر پایکوبی می کنند. هرچند بعضی از انواع رقص، مردانه است و زنان تماشاچی آن محسوب می شوند، ولی خواندن آوازهای شادیانه به عهده ی زنان است. آن ها ترانه هایی را به مناسبت، می خوانند که با همراهی حاضران در مجلس، ادامه پیدا می کند.
اما موسیقی عزاداری یا چمر در بین بختیاری ها، شامل دو بخش است: گاگریو خوانی و موسیقی مراسم کتل.
گاگریو یا گوگریو (به معنای بگو گریه کن) از کهن ترین نوع آوازهای آیینی و مذهبی ایران قدیم و مرثیه در شرح دلاوری از دست رفتگان است. معمولن اجرای گاگریو را بانویی خوش آواز و از بزرگان قوم با اشعاری هجایی به عهده دارد که توسط حاضران همراهی می شود. در این نوع آواز، سرنا و دهل نیز که از سازهای بومی منطقه به شمار می رود، به صورت متناوب نواخته می شوند. گاگریو به ندرت توسط مردان اجرا می شود و علاوه بر خواننده ی اصلی، همراهی کنندگان این نوع آواز نیز، زنان هستند. اشعار سوگواری که مختص این مراسم است، دارای وزن هجایی و آواز با متر آزاد است و معمولن با واژه ها یا اصواتی همچون “آخ آی”، “امان آی” و یا “آی دایه” تکرار می شود که به علت غم نهفته در آن به گریه می نشیند؛ خاصه این که این مراسم با سوگواری زنانی که بر چهره شان چنگ زده یا گیسوی خود را می برند، همراه می شود. در مناسبت های مختلفِ گاگریو خوانی ملودی ها یکسان و فقط اشعار متفاوت است.
مراسم کتل با نمایشی همراه است به این صورت که اسب فرد درگذشته را در حالی که با پارچه ی سیاه، تفنگ و لوازم جنگی پوشانده اند، در میدان گاهی می چرخانند و با ساز و آواز در رثای ازدست رفته می گریند. موسیقی این مراسم در واقع آهنگ چپی است که با کرنا و دهل، بخش دیگری از مراسم عزاداری بختیاری ها را تشکیل می دهد. اجرای آوازی این مراسم هم به عهده ی زنان قوم است.
از نمونه های موسیقی کار که بازهم توسط زنان اجرا می شود، می توان به آوازهای مخصوص چرای گاو، آوازهای گاودوشی، مشک زنی، قالی بافی، برزگری، خرمن کوبی و درمواردی آوازهای شکار اشاره کرد.
توجه به نکته ای ظریف در فرهنگ بختیاری و اشاره به نام قطعات و تصنیف های مانده از دوران های پیشین، نشان از اهمیت بسیار زیاد موسیقی نزد این قوم و رخنه ی آن در زندگی روزمره ی مردم دارد و در این بین، روایت های موسیقایی زنان با قید نام افراد در لالایی ها، نغمه های عروسی، حماسی و گاگریو، جایگاه موسیقی را از تولد تا مرگ افراد ایل به خوبی نشان می دهد.