قانون، سازي زنانه؟!

قانون، سازي زنانه؟!
نویسنده: سجاد پورقناد
در فرهنگ موسيقي جهاني سازهايي هستند كه به صورت سنتي متعلق به جنسيتي خاص تلقي مي شده است؛ در اين باره مقالاتي نيز در سايت زنان موسيقي به انتشار رسيده ولي اينكه تا چه حد دلايل اين انتخاب ها منطقي و علمي بوده، جاي بحث مفصل وجود دارد. مجموعه اي از سازهاي بادي به دليل اين كه گمان مي رود، -به اصطلاح- نياز به نفس زياد دارند و تصور عامه چنين است كه نوازندگان مرد، از نظر تنفس به بانوان برتري دارند، بيشتر در انحصار مردان درآمده ولي ساز هارپ زنانه تلقي مي شود، چراكه گمان عامه چنين است كه بانوان از اجراي نوانس ها و تكنيك هاي ظريف آن به دليل برخورداري از انگشتاني ظريف تر، بهتر بر مي آيند.
در ميان سازهاي ايراني بَدَل هارپ در ۳۰ ساله گذشته چنگ بوده است. پيش از پرداختن به چرايي وقوع اين اتفاق در ايران، بايد اشاره كنيم كه اين تصورات تا حد زيادي نادرست است؛ اين كه سه تار را به خاطر ظرافتش زنانه و تار را به خاطر قلدري اش، مردانه بدانيم صحيح نيست. براي نمونه هنوز نوازنده ی زني كه -به اصطلاح- در ظريف نوازي هم تراز احمد عبادي باشد نداشته ايم و همين طور نوازنده اي مثل صهبا مطلبي، چنان مردانه و قلدر تار مي نوازد كه كمتر مردي در آن سبك و سياق موفق بوده است.
طبعا “قانون” هم چنين است و جالب اينجاست كه وقتي تاريخ ورود و شيوع ساز قانون را در ايران بررسي مي كنيم، بيشتر، مردان را در فهرست نوازندگان بزرگ اين ساز مي يابيم!
در تاريخ موسيقي ايران مي خوانيم كه شش دهه پيش، رحيم قانوني كه قانون را از اعراب فراگرفته بود به آموزش و نوازندگي اين ساز در ايران مي پردازد، پس از او جلال قانون با همان روش عربي اين ساز را مي نوازد. ولي آغاز رواج اين ساز به صورت رسمي و آكادميك در واقع با تلاش هاي مهدي مفتاح صورت مي گيرد.
مهدي مفتاح از شاگردان ويولون ابوالحسن صبا بوده كه سال ها به عنوان نوازنده ی ويولون با شيوه اي همسان با سبك استادش به شهرت رسيده بود. مفتاح سابقه اي از آموزش قانون از يك نوازنده ی عرب داشته و به فكر مي افتد كه اين ساز را به صورت جدي در ايران احيا كند؛ چراكه قانون را سازي ايراني و مصادره شده توسط اعراب مي دانسته است (لازم به ذكر است كه اعتقاد بعضي از پژوهشگران موسيقي بر اين است كه مخترع قانون، فارابي دانشمند بزرگ ايراني است).
مهدي مفتاح در سال پاياني زندگي استادش صبا (۱۳۳۶)، به منظور آموختن شيوه هاي نوازندگي اين ساز نزد اعراب، راهي كشور عراق مي شود و پس از بازگشت به ايران، به آموزش اين ساز در هنرستان (البته به عنوان ساز دوم) مي پردازد.
تا اينجا نوازندگان بزرگ قانون همه مرد هستند. ولي از كجا سلطه ی بانوان به اين ساز آغاز مي شود؟
مفتاح با شيوه ی عربي به شاگردانش قانون درس مي داده است. سيمين آغارضي و مليحه سعيدي از شاگردان مفتاح بوده اند و با استعدادي كه از خود نشان مي دهند در نوازندگي از استاد خود نيز پيشي مي گيرند.
ولي باز اينجا نيست كه نوازندگي قانون به نام بانوان زده مي شود! پس از رواج تلويزيون و پخش برنامه هاي موسيقي ايراني كه مورد توجه هنردوستان قرار مي گرفت، گاهي اجراهايي از تكنوازي يا همنوازي قانون با اركستر ايراني پخش مي شد كه تقريبا تمامي اين اجراها مربوط به آغارضي و سعيدي بود.
تكرار اين تصاوير و مخصوصا پخش مكرر تكنوازي هاي سيمين آغارضي (كه دقيقا ده سال از سعيدي بزرگ تر بود)، صداي اين ساز را شهرتي گسترده تر بخشيد و تصوير بانوي خنياگر با ساز قانون (همچون تصاوير باستاني چنگ نوازان زن) در ذهن عموم، ثبت و ضبط شد.
زيبايي و وقار اين ساز در دستان يك بانوي تك نواز، انگيزه ی خوبي بود براي بانوان جوان كه اين ساز را به عنوان ساز تخصصي خود انتخاب كنند و اين گونه بود كه امروز هم بيشتر نوازندگان برجسته ی قانون را بانوان تشكيل مي دهند.