پروانه، اولین خواننده ی ترانه ی مرا ببوس

نویسنده: محمدرضا شرایلی

 

در تاریخ معاصر موسیقی ایران سه خواننده با نام «پروانه» وجود داشته است. اولین پروانه همان «مچول پروانه» است که پیش تر در برخی مقالات به بررسی آثار و احوال وی پرداخته شد و عملا دوران فعالیت هنری کوتاهش در محدوده ی سال های پایانی دوره ی قاجار و سال های نخستینِ حکومت پهلوی است (متوفی در اواخر ۱۳۰۶ یا اوایل ۱۳۰۷ ه.ش).

دومین، خواننده ای اصالتا آذری به نام «پروانه» بود که فارسی را با اندکی لهجه ادا می کرد و در محدوده ی سال های ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۸ ه.ش دارای شهرت و فعالیت در رادیو، آثار ضبط شده در صفحات گرامافون، موسیقی فیلم ها و اجرای صحنه ای کنسرت های متعدد بود (اولین خواننده ی ترانه ی مرا ببوس).

سومین نفر با نام اصلی «اقدس خاوری» و شهرت «خاطره پروانه» بود که در محدوده ی سال های ۱۳۳۰ تا ۱۳۸۰ ه.ش دارای حضوری مستمر در موسیقی ایران بوده است.

اما ترانه ی مرا ببوس در کنار حاشیه های فراوان تاریخی و سیاسی که داشته ( و در مجالی دیگر به آن پرداخته خواهد شد) یکی از مشهورترین ترانه های دهه ی ۱۳۳۰ ه.ش است که تا روزگار ما نیز هنوز بر سر زبان پیر و جوان جاری است.
شعر این ترانه از شادروان دکتر حیدر رقابی ــ متخلص به هاله ــ است که شش سال قبل از ساخت این آهنگ سروده شده بود. در سال ۱۳۳۵ ه.ش سازندگان فیلم « اتهام» برای بخش هایی از موسیقی متن آن به سراغ شادروان مجید وفادار رفته و از وی درخواست ساخت ترانه ای برای صحنه ی جداشدن مادری از فرزندش داشتند که نهایتا منجر به ساخت این ترانه شد و در این فیلم توسط بانو پروانه بر روی بازی خانم «ژاله علو» خوانده شده است (پیش تر از آن نیز، پروانه برای چندین فیلم دیگر ترانه هایی خوانده بود که اولین بار آن، در فیلم مستی عشق در سال ۱۳۳۰ به آهنگ سازی شاپور نیاکان بود).
در آن سال ها با گسترش فیلم های سینمایی و رسانه های دیگر نظیر صفحات گرامافون و رادیو، ترانههای مشهور فیلم های فارسی به طور مجزا نیز بر روی صفحات گرامافون ضبط شده به فروش می رسید. این ترانه در همان ایام بر روی صفحات کمپانی موزیکال رکورد (متعلق به نصرالله عشقی) با اجرای پروانه به همراهی ارکستر مجید وفادار ضبط شده و به بازار آمد.
اگرچه پروانه در آن سال خواننده ای مشهور و شناخته شده بود، ولی شهرت اصلی این ترانه به اجرای مجدد آن چند ماه بعد از اجرای اول، توسط حسن گلنراقی با همراهی ویولن پرویز یاحقی و پیانوی مشیر همایون شهردار باز می گردد که در آن سال با نام «خواننده ی ناشناس» بر روی صفحات همان کمپانی ضبط شد.
پروانه تا سال های پایانی دهه ۱۳۳۰ ه.ش به خوانندگی ادامه داد و از او تعداد زیادی ترانه در محدوده ی ۱۳۲۶ تا ۱۳۳۶ ه.ش بر روی صفحات گرامافون ۷۸ دور باقی مانده ولی در همان سال ها طی سانحه ی سقوط از بلندی قطع نخاع شده و پس از فلج شدن دیگر به فعالیت و اجرای برنامه نپرداخت.
توضیح عکس دوم: مجید وفادار و پروانه
                                          با همکاری آرشیو موزه ی موسیقی ایران